Wie verdient wat,
en wat doet de overheid?
Niet iedereen heeft hetzelfde inkomen. Je leert welke soorten inkomen er zijn en waar inkomensverschillen vandaan komen. Daarna meet je die verschillen met de Lorenzcurve en toon je met een berekening aan of overheidsbeleid de verschillen kleiner of groter maakt.
Soorten inkomen
Wat je verdient met arbeid en vermogen: loon, winst, rente, huur, pacht en dividend. Vóór belasting en zonder uitkeringen of toeslagen.
− belastingen en sociale premies
+ uitkeringen en toeslagen (overdrachtsinkomen)
Wat er overblijft om vrij te besteden.
Inkomen van de overheid of uit verzekeringen waarvoor je geen prestatie levert, maar waar je wel recht op hebt.
| Voor wie? | Voorbeeld | |
|---|---|---|
| Volksverzekeringen | iedereen | AOW bij de pensioenleeftijd |
| Werknemersverzekeringen | werkenden | WW bij werkloosheid |
| Sociale voorzieningen | wie anders onder het bestaansminimum komt | bijstand |
| Toeslagen | afhankelijk van inkomen en situatie | zorg-, huur-, kinderopvangtoeslag, kindgebonden budget |
Abel en Lynn hebben twee kinderen. Abel heeft een eigen bedrijf met € 50.000 winst vóór belasting en betaalt daarover 20% belasting. Lynn verdient € 4.000 bruto per maand, plus een 13e maand en 8% vakantiegeld. Zij betaalt € 10.000 belasting en € 8.000 sociale premies. Over € 40.000 spaargeld ontvangen ze 2% rente. Ze krijgen € 800 kinderopvangtoeslag per maand.
Bereken het primaire inkomen van het gezin.
Uitwerking
loon Lynn = 13 × 4.000 = 52.000
vakantiegeld = 0,08 × 12 × 4.000 = 3.840
rente = 0,02 × 40.000 = 800
totaal = 50.000 + 52.000 + 3.840 + 800 = 106.640
Bereken het secundaire inkomen van het gezin.
Uitwerking
− belasting Abel = 0,20 × 50.000 = 10.000
− belasting en premies Lynn = 10.000 + 8.000 = 18.000
106.640 + 9.600 − 10.000 − 18.000 = 88.240
Waarom verschillen inkomens?
- Opleiding en scholing
- Verantwoordelijkheid
- Productiviteit en prestatie
- Risico, zwaarte of onaangenaamheid van het werk
- Aanleg en talent
- Vermogensbezit
- Schaarste op de arbeidsmarkt
- Wel of geen baan, en wel of geen recht op uitkeringen
- Discriminatie
- Persoonlijk: met een hoger inkomen kun je meer luxe goederen kopen, zoals vakanties, gezond eten of bijles voor je kinderen.
- Maatschappelijke onrust: in landen met grote verschillen accepteert de grote groep met lage inkomens dat op een gegeven moment niet meer.
- Structureel: productiefactoren verplaatsen zich, zoals Poolse vrachtwagenchauffeurs die in Nederland meer verdienen.
Volgens het CBS verdienden vrouwen in 2024 per uur gemiddeld 10,5% minder dan mannen. Een deel komt door functie en sector. Maar ook bij gelijkwaardig werk blijft er een verschil. Onderscheid op basis van persoonlijke kenmerken heet verboden onderscheid in beloning.
De secundaire inkomensverschillen in Nederland zijn niet extreem groot, maar de vermogensverschillen wel. Oorzaken:
- erfenissen en schenkingen
- een hoger inkomen, waardoor je meer kunt opbouwen
- gestegen huizenprijzen: het verschil tussen kopers en huurders is gegroeid
De Lorenzcurve
Een Lorenzcurve laat zien welk deel van het totale inkomen naar welk deel van de huishoudens gaat. Voor het havo-examen moet je hem kunnen aflezen en interpreteren, niet zelf maken.
- Horizontaal: de huishoudens, van arm naar rijk.
- Verticaal: hun cumulatieve aandeel in het inkomen.
- De diagonaal is een volledig gelijke verdeling.
- Hoe verder de curve van de diagonaal ligt, hoe ongelijker het inkomen is verdeeld.
- Het secundaire inkomen is gelijker verdeeld dan het primaire: die curve ligt dichter bij de diagonaal.
Hoeveel procent verdienen de armste 40% van de huishoudens in figuur 1?
Uitwerking
Hoeveel procent meer verdienen de rijkste 10% dan de armste 10%?
Uitwerking
armste 10% = 2,9%
(43 − 2,9) / 2,9 × 100% = 1.382,8%
Een land heeft 80 miljoen inwoners en een nationaal inkomen van € 600 miljard. Bereken het gemiddelde inkomen per inwoner van de rijkste 10% (figuur 1).
Uitwerking
aantal = 0,10 × 80 miljoen = 8 miljoen
258 miljard / 8 miljoen = 32.250
Nivellering en denivellering
Bij elke maatregel stel je twee vragen. Raakt hij het primaire of het secundaire inkomen? En worden de verschillen daardoor kleiner of groter?
Een ontwikkeling waarbij de inkomensverschillen naar verhouding kleiner worden. De Lorenzcurve schuift richting de diagonaal.
De overheid nivelleert vanuit het draagkrachtbeginsel: de sterkste schouders dragen de zwaarste lasten.
Een ontwikkeling waarbij de inkomensverschillen naar verhouding groter worden.
Bekend voorbeeld: de hypotheekrenteaftrek. Hoge inkomens hebben grotere hypotheken en trekken af tegen het hoogste tarief.
Welk instrument werkt welke kant op?
| Nivellerend | Denivellerend | |
|---|---|---|
| Primair | minimumloon verhogen · maximumtarieven en bonusplafonds voor topinkomens · wetten tegen discriminatie | minimumloon verlagen · bonusplafonds loslaten |
| Secundair | progressief schijventarief · hogere inkomensafhankelijke heffingskorting · uitkeringen (AOW, WW, bijstand) · toeslagen · aftrekposten beperken | hypotheekrenteaftrek · hoogste tarief verlagen · btw verhogen · korten op uitkeringen en toeslagen |
Maatregelen op het primaire inkomen werken door in het secundaire inkomen.
Hakim verdient € 100.000 bruto, Nordin € 50.000. Land A heeft een proportioneel tarief van 30%. Land B heeft een progressief stelsel: 20% tot € 40.000, en 40% over het deel daarboven.
Toon met een berekening aan in welk land nivellering plaatsvindt.
Uitwerking
Hakim: 100.000 − 30.000 = 70.000 netto
Nordin: 50.000 − 15.000 = 35.000 netto
verhouding 70.000 : 35.000 = 2 : 1 (bruto ook 2 : 1)
Land B
Hakim: 8.000 + 0,40 × 60.000 = 32.000 → 68.000 netto
Nordin: 8.000 + 0,40 × 10.000 = 12.000 → 38.000 netto
verhouding 68.000 : 38.000 ≈ 1,79 : 1
| Belastbaar inkomen | Nu | Nieuw | |
|---|---|---|---|
| Schijf 1 | € 0 – € 10.000 | 25% | 30% |
| Schijf 2 | € 10.000 – € 25.000 | 35% | 35% |
| Schijf 3 | € 25.000 – € 50.000 | 40% | 40% |
| Schijf 4 | € 50.000 en hoger | 50% | 45% |
Jaap verdient € 30.000 bruto, Kim € 78.000. Heffingskorting voor allebei € 2.000. Jaap gaat van € 22.250 netto naar € 21.750.
Bereken het netto inkomen van Kim vóór en na de verandering.
Uitwerking
netto = 78.000 − 29.750 = 48.250
Straks: 3.000 + 5.250 + 10.000 + 0,45 × 28.000 = 30.850 − 2.000 = 28.850
netto = 78.000 − 28.850 = 49.150
Is deze wijziging nivellerend of denivellerend?
Uitwerking
verhouding straks = 49.150 / 21.750 = 2,26
Snelle check: werkt de maatregel nivellerend of denivellerend?
Gebruik het examenformat: “Door X gebeurt Y, waardoor de inkomensverschillen kleiner/groter worden. Er is dus sprake van een nivellerend/denivellerend effect.”
Uitwerking
| Effect | Waarom | |
|---|---|---|
| Minimumloon +10% | nivellerend | de beloning aan de onderkant stijgt, de hoogste inkomens veranderen niet |
| Btw op boodschappen 9% → 12% | denivellerend | lage inkomens besteden een groter deel van hun inkomen aan boodschappen |
| Heffingskorting + € 300 | nivellerend | een vast bedrag is voor een laag inkomen een groter deel van het inkomen |
| Hypotheekrenteaftrek afschaffen | nivellerend | vooral hoge inkomens profiteren ervan |
| Eén vlak tarief van 37% | denivellerend | het progressieve effect verdwijnt: hoge inkomens betalen naar verhouding minder |
| Huurtoeslag − € 50 per maand | denivellerend | toeslagen gaan vooral naar lage inkomens |
Examen 2025 (2p) · De inkomensafhankelijke algemene heffingskorting wordt verhoogd. Leg uit of dat nivellerend of denivellerend werkt op de secundaire inkomensverdeling.
Uitwerking
Door de verhoging van de heffingskorting betalen de lagere inkomens naar verhouding minder belasting dan de hogere inkomens, waardoor de inkomensverschillen kleiner worden (1 punt). Er is dus sprake van een nivellerend effect (1 punt).
In één oogopslag
| 01 | Primair inkomen: bruto, uit arbeid en vermogen | loon · winst · rente · huur |
| 02 | Secundair inkomen: wat je netto vrij kunt besteden | primair + overdracht − belasting − premies |
| 03 | Hoe verder de Lorenzcurve van de diagonaal, hoe ongelijker | aflezen, niet tekenen |
| 04 | “Hoeveel procent meer”: deel door de kleinste groep | geen procentpunten |
| 05 | Nivellering: verschillen naar verhouding kleiner | verhouding vergelijken |
| 06 | Progressief stelsel, toeslagen en heffingskorting werken nivellerend | draagkrachtbeginsel |
| 07 | Hypotheekrenteaftrek, btw en een vlak tarief werken denivellerend | wie verandert procentueel? |
Snap je het? Doe het nu zelf, met de coach erbij.
Je hebt de uitleg gelezen. In de leerroute van de bundel neemt de coach je stap voor stap mee, met bewegende grafieken en een vraag bij elke stap. Daarna oefen je met examenopgaven en een antwoordmodel.
Ook handig: Inkomen verdelen, stap 8: De Lorenzcurve, punt voor punt →
De leerroutes zitten in de bundel, je opent ze met je inlogcode. Nog geen bundel? Bekijk de bundel · Probeer gratis een leerroute