Wanneer faalt de markt,
en wat doet de overheid?
De markt levert niet altijd de uitkomst die maatschappelijk gewenst is. Je leert wanneer de markt faalt, welke goederen de overheid zelf regelt, welke instrumenten zij inzet om het marktevenwicht te beïnvloeden, wie toezicht houdt, en hoe je welvaart meet met CS + PS.
Wanneer faalt de markt?
- Externe effecten: kosten of baten voor anderen die niet in de prijs zitten
- Toekomstige generaties: uitputting van grondstoffen, klimaat
- Te veel of te weinig: productie wijkt af van wat maatschappelijk gewenst is; de prijs is te hoog of te laag
- Marktmacht: monopolie, kartel: te hoge prijs, te weinig productie
- Negatief (vervuiling, geluid, zorgkosten): de markt kijkt alleen naar private kosten → overproductie, prijs te laag.
- Maatschappelijke kosten = private kosten + externe kosten.
- Positief (vaccinatie, onderwijs): te weinig productie.
Niemand kan worden uitgesloten. Wie niet betaalt, profiteert toch: de free rider. De markt levert ze niet, dus regelt de overheid ze.
dijken, defensie, straatverlichting
Uitsluiten kan wel, maar de overheid vindt ze belangrijk (positieve externe effecten). Geheel of deels door de overheid betaald.
onderwijs, openbaar vervoer, musea
De overheid voert een suikertaks in. Leg uit dat de consumptie van suikerhoudende frisdrank negatieve externe effecten heeft. 2p
Uitwerking
Veel suikerhoudende frisdrank leidt tot overgewicht en ziektes; de zorgkosten worden via premies en belastingen ook door anderen betaald (1). Die kosten zitten niet in de prijs van frisdrank: ze worden afgewenteld op derden (1).
Leg uit waarom dijken niet door bedrijven op de markt worden aangeboden, maar door de overheid. 2p
Uitwerking
Niemand achter de dijk kan worden uitgesloten van de bescherming: ook wie niet betaalt, profiteert (free rider) (1). Een bedrijf kan er daardoor niet aan verdienen; de markt levert het niet, dus de overheid regelt het en betaalt het met belastingen (1).
Instrumenten van de overheid
Alleen verbaal en grafisch: je leest af uit de grafiek.
Accijns, btw, milieuheffing. De aanbodlijn schuift omhoog met het bedrag van de heffing. De prijs stijgt, de hoeveelheid daalt.
De aanbodlijn schuift omlaag. De prijs daalt, de hoeveelheid stijgt. Doel: meer productie of consumptie van iets met positieve externe effecten (zonnepanelen, warmtepompen, ov).
Ónder de evenwichtsprijs (anders geen effect). Gevolg: aanbodtekort, wachtlijsten, zwarte markt. Voorbeeld: maximale huur.
Bóven de evenwichtsprijs. Gevolg: aanbodoverschot. Op de arbeidsmarkt: het minimumloon geeft werkloosheid. Landbouw: garantieprijs geeft overschotten.
Maximale productie: de aanbodlijn wordt verticaal bij het quotum. Minder aanbod → hogere prijs (melkquotum, visquotum).
Prijs € 50 → € 53: de consument betaalt € 3, dus 3 ÷ 5 × 100% = 60% afgewenteld. De producent houdt € 48 over en draagt € 2. Heffingsopbrengst = € 5 × 940.
Lees af wat de nieuwe marktprijs en de nieuwe hoeveelheid zijn. 1p
Uitwerking
P = € 6 per sixpack en Q = 200 miljoen sixpacks.
Bereken welk percentage van de heffing wordt afgewenteld op de consument. 2p
Uitwerking
1 ÷ 2 × 100% = 50% (1)
Arceer met twee kleuren de opbrengst van de heffing en het welvaartsverlies. 2p
Uitwerking
Heffingsopbrengst: de rechthoek van Q = 0 tot Q = 200, tussen € 4 en € 6 (1). Welvaartsverlies: de driehoek met hoekpunten (200 ; € 6), (200 ; € 4) en (300 ; € 5) (1).
Leg uit dat zowel het consumentensurplus als het producentensurplus daalt. 2p
Uitwerking
Consumenten betalen meer (€ 6) en kopen minder: het CS daalt (1). Producenten houden per sixpack minder over (€ 4 in plaats van € 5) en verkopen minder: het PS daalt (1).
Welke prijs betaalt de consument nu en hoeveel panelen worden er verkocht? 1p
Uitwerking
De consument betaalt € 250; er worden 500.000 panelen verkocht.
Hoeveel ontvangt een producent per verkocht paneel? 1p
Uitwerking
Arceer de totale kosten van de subsidie voor de overheid. 1p
Uitwerking
De rechthoek van Q = 0 tot Q = 500, tussen € 250 en € 350.
Leg uit waarom de overheid zonnepanelen subsidieert. Gebruik het begrip extern effect. 2p
Uitwerking
Zonnepanelen hebben een positief extern effect: minder uitstoot van CO₂, waar ook anderen van profiteren (1). Zonder subsidie worden er minder panelen verkocht dan maatschappelijk gewenst; de subsidie verlaagt de prijs en verhoogt de verkochte hoeveelheid (1).
Teken de maximale huur van € 600 in figuur 7. 1p
Uitwerking
Een horizontale lijn bij € 600, onder het evenwicht van € 900.
Lees af hoe groot het aanbodtekort is bij de maximale huur. 2p
Uitwerking
Bij € 600: Qv = 75.000 en Qa = 25.000 woningen (1). Aanbodtekort = 50.000 woningen (1).
Leg uit waarom een maximale huur van € 1.000 geen effect zou hebben. 2p
Uitwerking
De evenwichtshuur (€ 900) ligt dan al onder de maximumprijs (1). Verhuurders mogen meer vragen, maar vinden bij een hogere huur geen huurders: de maximumprijs heeft geen effect (1).
Teken het minimumloon van € 12 in figuur 8. 1p
Uitwerking
Een horizontale lijn bij € 12, boven het evenwichtsloon van € 10.
Lees af hoe groot de werkloosheid is bij het minimumloon. Leg uit hoe die ontstaat. 2p
Uitwerking
Bij € 12: aanbod 1.300.000 uur, vraag 800.000 uur → aanbodoverschot (werkloosheid) van 500.000 uur per week (1). Bij een hoger loon vragen werkgevers minder arbeid en bieden meer mensen arbeid aan (1).
Wat gebeurt er met de marktprijs als de overheid een productiequotum instelt dat lager is dan de evenwichtshoeveelheid? 1p
Uitwerking
De aangeboden hoeveelheid wordt kleiner dan de evenwichtshoeveelheid, er ontstaat schaarste en de prijs stijgt.
Toezicht op de markt
Autoriteit Consument en Markt: bewaakt eerlijke concurrentie, beboet kartels, toetst fusies, beschermt consumenten.
Autoriteit Financiële Markten: toezicht op banken, beleggers, verzekeraars en adviseurs. Eerlijke informatie aan klanten.
Afspraken over prijs, productie of verdeling van klanten zijn verboden, anders betalen consumenten te veel.
Drie bouwbedrijven spreken af wie welke aanbesteding wint en tegen welke prijs. Welke toezichthouder treedt op? Waarom zijn zulke afspraken verboden? 2p
Uitwerking
De Autoriteit Consument en Markt (ACM) (1). Prijsafspraken beperken de concurrentie: de opdrachtgever betaalt een hogere prijs dan bij concurrentie (kartelverbod) (1).
Welke toezichthouder controleert of beleggingsadviseurs hun klanten eerlijk informeren? 1p
Uitwerking
De Autoriteit Financiële Markten (AFM).
Welvaart: CS + PS
De som van consumenten- en producentensurplus is een beperkte maatstaf voor welvaart.
- Er wordt geproduceerd tot P = MK: geen voordelige ruil blijft liggen.
- CS + PS is zo groot mogelijk.
- Op lange termijn: grootst mogelijke productie tegen de laagst mogelijke prijs (laagste GTK).
- De monopolist produceert minder (MO = MK) tegen een hogere prijs.
- Tussen die hoeveelheid en P = MK is de betalingsbereidheid hoger dan de MK, maar er wordt niet geproduceerd.
- Die driehoek is het welvaartsverlies. Ook een heffing geeft een welvaartsverlies.
Leg uit dat bij volkomen concurrentie de welvaart (CS + PS) zo groot mogelijk is. 2p
Uitwerking
Er wordt geproduceerd tot P = MK: alle kisten waarvoor de betalingsbereidheid minstens gelijk is aan de kosten, worden verhandeld. CS + PS zijn samen zo groot mogelijk (1). Door de concurrentie wordt de grootst mogelijke hoeveelheid geproduceerd tegen de laagst mogelijke prijs (laagste GTK) (1).
Arceer in de figuur van Waddenlijn het welvaartsverlies bij maximale winst. 1p
Uitwerking
De driehoek tussen GO en MK, van q = 25 tot q = 50 (grijs).
Leg uit waardoor dit welvaartsverlies ontstaat. 2p
Uitwerking
Tussen q = 25 en q = 50 is de betalingsbereidheid van reizigers (GO) hoger dan de marginale kosten van een overtocht (1). Die overtochten worden toch niet gemaakt, omdat ze de winst verlagen: CS + PS is kleiner dan maximaal mogelijk (1).
In één oogopslag
| 01 | Marktfalen: externe effecten, toekomst, te veel/te weinig, marktmacht | maatschappelijk ≠ privaat |
| 02 | Collectief goed: niemand uit te sluiten | free rider → overheid |
| 03 | Heffing: aanbodlijn omhoog | afwenteling = prijsstijging ÷ heffing |
| 04 | Subsidie: aanbodlijn omlaag | positief extern effect |
| 05 | Maximumprijs onder, minimumprijs boven evenwicht | tekort · overschot |
| 06 | ACM · AFM · kartelverbod | toezicht |
| 07 | Welvaart (beperkt) = CS + PS | maximaal bij volkomen concurrentie |
Snap je het? Doe het nu zelf, met de coach erbij.
Je hebt de uitleg gelezen. In de leerroute van de bundel neemt de coach je stap voor stap mee, met bewegende grafieken en een vraag bij elke stap. Daarna oefen je met examenopgaven en een antwoordmodel.
De leerroutes zitten in de bundel, je opent ze met je inlogcode. Nog geen bundel? Bekijk de bundel · Probeer gratis een leerroute