Ieder wacht
op de ander.
Bij collectieve goederen en externe effecten loont het om mee te liften op de inspanning van anderen. Je leert dat herkennen als gevangenendilemma, met de matrix laten zien hoe een maatregel de uitkomst verandert, en waarom MVO niet vanzelf gebeurt.
Meeliftgedrag
profiteren van de inspanning van anderen, zonder zelf bij te dragen
dijken en defensie · cao zonder vakbondslid te zijn · groepsopdracht waar één iemand niets doet
ieder wacht op de ander · te weinig wordt betaald of gemaakt · oplossing: collectieve dwang
Externe effecten als gevangenendilemma
Een extern effect is een gevolg voor anderen waarvoor niet wordt betaald: het zit niet in de prijs.
- fabriek loost afval → vissers vangen minder
- vrachtwagen stoot CO₂ uit → klimaatschade
- feest van de buren → jij slaapt slecht
Er wordt te veel van gemaakt.
- imker houdt bijen → fruitteler oogst meer
- jij laat je vaccineren → anderen minder ziek
- buurman knapt zijn huis op → jouw huis meer waard
Er wordt te weinig van gemaakt.
| land A ↓ · land B → | CO₂-heffing | geen heffing |
|---|---|---|
| CO₂-heffing | 6 ; 6 | 1 ; 8 |
| geen heffing | 8 ; 1 | 3 ; 3 |
Geen heffing dominant → 3 ; 3 in plaats van 6 ; 6. Wie niet heft, lift mee.
| Nederland ↓ · Duitsland → | invoeren | niet invoeren |
|---|---|---|
| invoeren | 12 ; 12 | −5 ; 15 |
| niet invoeren | 15 ; −5 | 0 ; 0 |
Reizigers vliegen vanaf een vliegveld over de grens. Oplossing: de EU dwingt één belasting af.
Het dilemma doorbreken
| Hoe werkt het? | |
|---|---|
| Collectieve dwang | wet, verplichting, belasting (dijken, EU-regels) |
| Contract | afspraak met sanctie bij breken (de borg) |
| Boete | maakt “breken” minder aantrekkelijk |
| Sociale norm | schaamte of reputatie maakt “breken” duurder |
| Collectieve doelstelling | spelers kijken naar het gezamenlijke resultaat |
| A ↓ · B → | heffing | geen |
|---|---|---|
| heffing | 6 ; 6 | 1 ; 8 |
| geen | 8 ; 1 | 3 ; 3 |
| A ↓ · B → | heffing | geen |
|---|---|---|
| heffing | 10 ; 10 | 5 ; 8 |
| geen | 8 ; 5 | 3 ; 3 |
- Pas de opbrengsten aan in de cellen waar de maatregel geldt.
- Zet opnieuw de streepjes.
- Vergelijk de uitkomst.
Twee landen aan dezelfde zee kiezen of ze strenge milieuregels invoeren. De vervuiling van het ene land komt aan de kust van het andere terecht.
| Nolandia ↓ · Zuidland → | strenge regels | geen regels |
|---|---|---|
| strenge regels | 8 ; 8 | 2 ; 10 |
| geen regels | 10 ; 2 | 4 ; 4 |
Leg uit dat er sprake is van een negatief extern effect en van een gevangenendilemma. 2p
Uitwerking
De vervuiling van het ene land veroorzaakt schade aan de kust van het andere land, zonder dat die schade in de kosten van de vervuiler zit (1). Voor ieder land is “geen regels” dominant (10 > 8 en 4 > 2): uitkomst 4 ; 4, terwijl 8 ; 8 mogelijk was (1).
Leg uit dat er sprake kan zijn van meeliftgedrag. 2p
Uitwerking
Als het andere land strenge regels invoert, wordt ook de kust van het land zonder regels schoner (1). Dat land profiteert dan zonder zelf de kosten te dragen (1).
Er komt een boete van 5 voor elk land zonder regels. Pas de matrix aan en leg uit wat de uitkomst wordt. 2p
Uitwerking
| Nolandia ↓ · Zuidland → | strenge regels | geen regels |
|---|---|---|
| strenge regels | 8 ; 8 | 2 ; 5 |
| geen regels | 5 ; 2 | −1 ; −1 |
(1) Nu is “strenge regels” dominant (8 > 5 en 2 > −1): de uitkomst wordt 8 ; 8, de beste uitkomst voor beide. Geen dilemma meer (1).
Noem een ander instrument om het dilemma te doorbreken. 1p
Uitwerking
Collectieve dwang via een (Europese) wet / een bindend contract tussen de landen / een sociale norm / de collectieve uitkomst als doel stellen.
Leg uit hoe een sociale norm ervoor kan zorgen dat Zuidland voor strenge regels kiest. 2p
Uitwerking
Als “een schone zee hoort bij ons” de norm is, voelt vervuilen als normoverschrijding: het levert schaamte of imagoschade op (1). Daardoor wordt de opbrengst van “geen regels” lager, zodat Zuidland eerder voor strenge regels kiest (1).
MVO: duurzaam produceren als dilemma
| ChocoNoord ↓ · Cacao & Co → | duurzaam | goedkoop |
|---|---|---|
| duurzaam | 8 ; 8 | 3 ; 10 |
| goedkoop | 10 ; 3 | 5 ; 5 |
Goedkope cacao dominant → 5 ; 5, en het regenwoud betaalt de rekening.
| ChocoNoord ↓ · Cacao & Co → | duurzaam | goedkoop |
|---|---|---|
| duurzaam | 11 ; 11 | 6 ; 10 |
| goedkoop | 10 ; 6 | 5 ; 5 |
Nu is duurzaam dominant.
sociale norm bij consumenten → opbrengst van duurzaam ↑
hele sector tekent, boete bij breken → zelfbinding
verbod op cacao uit ontbossing → collectieve dwang
Een kledingmerk overweegt over te stappen op biologisch katoen. Leg uit dat dit MVO is en waarom het voor één bedrijf niet vanzelf loont. 2p
Uitwerking
Gewone katoenteelt vervuilt bodem en water bij omwonenden, zonder dat die schade in de prijs zit; met biologisch katoen wordt die schade kleiner (1). Concurrenten met gewoon katoen hebben lagere kosten en kunnen goedkoper verkopen: voor ieder bedrijf afzonderlijk is “gewoon katoen” dominant (1).
In één oogopslag
| 01 | Meeliften | profiteren zonder bij te dragen |
| 02 | Extern effect | gevolg voor derden, niet in de prijs |
| 03 | Externe effecten → vaak een gevangenendilemma | te veel (negatief) of te weinig (positief) |
| 04 | Dwang, contract, boete, norm, collectief doel | dilemma doorbreken |
| 05 | Maatregel in de matrix | cellen aanpassen, opnieuw streepjes |
Snap je het? Doe het nu zelf, met de coach erbij.
Je hebt de uitleg gelezen. In de leerroute van de bundel neemt de coach je stap voor stap mee, met bewegende grafieken en een vraag bij elke stap. Daarna oefen je met examenopgaven en een antwoordmodel.
De leerroutes zitten in de bundel, je opent ze met je inlogcode. Nog geen bundel? Bekijk de bundel · Probeer gratis een leerroute