Waarom stijgen prijzen?
De soorten inflatie.
Inflatie is een stijging van het algemene prijspeil. Op het examen moet je de soort inflatie herkennen in een tekst en met een redeneerketen uitleggen hoe die ontstaat. Er zijn twee basisvormen: inflatie via de vraagkant en via de aanbodkant.
Twee basisvormen
Vroeger: 12 eieren voor € 4,20 → € 0,35 per ei
Nu: 10 eieren voor € 4,20 → € 0,42 per ei
Antwoord
Ja: de prijs per ei is 20% gestegen, terwijl de verpakking hetzelfde kost. Dit heet krimpflatie. De fabrikant hoopt dat klanten het niet merken.
Er wordt meer besteed dan de bedrijven kunnen produceren. Kopers willen meer betalen, dus bedrijven verhogen hun prijzen.
De kosten per product stijgen: lonen, import, belasting, of een hogere winstmarge. Bedrijven berekenen de hogere kosten door in hun verkoopprijs.
De vier examensoorten
Deze vier soorten komen het vaakst op het examen.
Oplossing: bestedingen afremmen. De overheid bezuinigt, belastingen en premies omhoog, of de ECB verhoogt de rente.
Oplossing: loonmatiging, de lonen niet sneller laten stijgen dan de arbeidsproductiviteit.
Oplossing: de Autoriteit Consument en Markt (ACM) bevordert concurrentie en beboet prijsafspraken.
Oorzaken: oorlog, geopolitieke spanningen of schaarste op de wereldmarkt.
energie = 10% van de kosten
kosten +0,10 × 25% = +2,5%
import duurder → kosten ↑
Oplossing: Nederland kan er zelf nauwelijks iets aan doen, alleen in Europees verband (ECB en EU).
Overzicht: herkennen en oplossen
| Herken je aan | Oplossing | |
|---|---|---|
| Bestedingsinflatie | hoogconjunctuur, ‘vraag groter dan capaciteit’ | bezuinigen, belasting ↑, rente ↑ |
| Loonkosteninflatie | krappe arbeidsmarkt, hoge cao-lonen | loonmatiging |
| Winstmarge-inflatie | weinig concurrentie, prijsafspraken | ACM, concurrentie bevorderen |
| Geïmporteerde inflatie | olie- en grondstofprijzen ↑, oorlog | nauwelijks; Europees verband |
✓ Goed (2p): “Door de hogere olieprijs worden energie en grondstoffen uit het buitenland duurder. Bedrijven berekenen die hogere kosten door in hun verkoopprijs.”
✗ Fout (0p): “De olie wordt duurder, dus er komt inflatie.” De schakels ontbreken: wát wordt duurder en wíe berekent het door?
Leg uit hoe een hoge economische groei kan leiden tot inflatie. (2p) Examen havo 2010-I
Er zijn twee goede routes.
Uitwerking
Route 1 · bestedingsinflatie
Route 2 · loonkosteninflatie
| Vraag | |
|---|---|
| 2024-I | Bereken de productiekostenstijging bij een loonkostenstijging van 3,5% als loonkosten 40% van de kosten zijn. |
| 2010-I | Leg uit hoe een hoge economische groei kan leiden tot inflatie. |
| ouder | Leg uit hoe een krapper wordende arbeidsmarkt kan leiden tot kosteninflatie. |
Drie andere vormen
Deze vormen staan ook in je boek.
Btw, accijns of milieuheffing omhoog, of subsidies omlaag: prijzen stijgen.
Oplossing: belastingen verlagen, subsidies verhogen.
Droogte en extreem weer zorgen voor minder oogst. De energietransitie kost geld.
Oplossing: energietransitie stimuleren, CO₂ belasten.
Zelfde prijs, minder product, of meer moeite voor dezelfde dienst. Een verborgen prijsstijging.
Opgave: prijzen blijven stijgen
Fictief krantenbericht, 2025: “Nederlandse prijzen stijgen harder dan in de rest van de eurozone.” Elke ‘leg uit’-vraag: minimaal twee schakels.
- Door de krappe arbeidsmarkt hebben vakbonden hoge loonstijgingen afgesproken. De arbeidsproductiviteit is veel minder hard gestegen.
- Huishoudens hebben veel te besteden. Restaurants, festivals en bouwbedrijven zitten aan hun maximale capaciteit en kunnen de vraag nauwelijks aan.
- Door een oorlog in een olieland betalen Nederlandse bedrijven meer voor olie, gas en grondstoffen uit het buitenland.
- Volgens de ACM hebben enkele grote levensmiddelenproducenten hun prijzen sterker verhoogd dan hun kosten zijn gestegen.
| 2025 | Toelichting | |
|---|---|---|
| cao-lonen | 106,0 | loonkosten zijn 40% van de totale kosten per product |
| arbeidsproductiviteit | 101,0 | productie per werknemer |
Welke soort inflatie wordt in elk fragment bedoeld? (4p)
Uitwerking
(1) loonkosteninflatie · (2) bestedingsinflatie · (3) geïmporteerde inflatie · (4) winstmarge-inflatie
Leg uit hoe een krappe arbeidsmarkt kan leiden tot kosteninflatie. (2p)
Uitwerking
Werkgevers moeten hogere lonen bieden, dus de lonen stijgen sneller dan de arbeidsproductiviteit (1). De loonkosten per product stijgen en worden doorberekend in de prijzen (1).
Bereken met hoeveel procent de loonkosten per product in 2025 zijn gestegen. (2p)
Uitwerking
Bereken met hoeveel procent de totale kosten per product stijgen. De overige kosten blijven gelijk. (2p)
Uitwerking
Leg uit dat fragment 2 kan leiden tot bestedingsinflatie. Gebruik het begrip productiecapaciteit. (2p)
Uitwerking
De bestedingen zijn groter dan de productiecapaciteit: overbesteding (1). Bedrijven kunnen niet meer leveren en kopers willen meer betalen, dus de prijzen stijgen (1).
Leg uit hoe een stijging van de olieprijs kan leiden tot inflatie in Nederland. (2p)
Uitwerking
Olie en energie uit het buitenland worden duurder: de kosten van bedrijven stijgen (1). Bedrijven berekenen de hogere kosten door in hun verkoopprijzen (1).
Leg uit waarom winstmarge-inflatie vooral voorkomt op markten met weinig concurrentie. (2p)
Uitwerking
Klanten kunnen niet uitwijken naar een goedkopere concurrent (1). Het bedrijf kan zijn prijs verhogen zonder veel klanten te verliezen en vergroot zo zijn winstmarge (1).
Een econoom pleit voor loonmatiging. Leg uit dat loonmatiging ook de bestedingsinflatie kan verminderen. (2p)
Uitwerking
De inkomens stijgen minder, dus de consumptie stijgt minder (1). De bestedingen blijven eerder binnen de productiecapaciteit: minder overbesteding (1).
Tegen welke soort inflatie uit vraag 1 kan de Nederlandse overheid zelf het minst doen? Verklaar. (2p)
Uitwerking
Geïmporteerde inflatie. De oorzaak ligt in het buitenland (olie- en grondstofprijzen). Nederland heeft geen eigen munt en geen eigen rentebeleid, dus alleen in Europees verband kan er iets aan gedaan worden.
In één oogopslag
| 01 | Bestedingsinflatie: EV > productiecapaciteit | bezuinigen · rente ↑ |
| 02 | Loonkosteninflatie: lonen stijgen sneller dan de apt | loonmatiging |
| 03 | Winstmarge-inflatie: weinig concurrentie | ACM |
| 04 | Geïmporteerde inflatie: olie en grondstoffen duurder | Europees verband |
| 05 | Index loonkosten per product | index lonen ÷ index apt × 100 |
| 06 | Leg uit = minimaal twee schakels, eindig bij prijzen ↑ | redeneerketen |
Snap je het? Doe het nu zelf, met de coach erbij.
Je hebt de uitleg gelezen. In de leerroute van de bundel neemt de coach je stap voor stap mee, met bewegende grafieken en een vraag bij elke stap. Daarna oefen je met examenopgaven en een antwoordmodel.
De leerroutes zitten in de bundel, je opent ze met je inlogcode. Nog geen bundel? Bekijk de bundel · Probeer gratis een leerroute