De cao,
het contract en de overheid.
Werkgevers en vakbonden maken afspraken in een cao. Je leert wat erin staat, welke soorten contracten er zijn, hoe loononderhandelingen een gevangenendilemma kunnen zijn, en wat meeliften en loonstarheid doen met de arbeidsmarkt.
Wat is een cao?
Vakbonden en werkgevers(organisaties) onderhandelen over een collectieve arbeidsovereenkomst.
lonen en loonsverhoging · werktijden, vakantie, toeslagen · pensioen, scholing, ontslag
álle werknemers bij de aangesloten werkgevers, ook niet-leden · looptijd meestal 1–3 jaar
de minister laat de cao gelden voor de hele bedrijfstak · + gelijk speelveld · − meeliften
De vakbonden in de supermarkten eisen 3,5% loonsverhoging op het jaarsalaris, met een minimum van € 1.000. Leg uit dat er sprake is van nivelleren als de looneis wordt ingewilligd. (2p) Examen 2024-I
Uitwerking
Door het minimum van € 1.000 krijgen lagere inkomens (onder € 1.000 ÷ 0,035 ≈ € 28.571) procentueel meer dan 3,5% (1), en hogere inkomens 3,5%: de relatieve inkomensverschillen worden kleiner (1).
Soorten arbeidsovereenkomsten
| Voor de werkgever | Voor de werknemer | |
|---|---|---|
| Vast contract | trouwe, opgeleide medewerkers · minder flexibel | zekerheid, ontslagbescherming, hypotheek |
| Tijdelijk contract | proeftijd, flexibel | onzeker na afloop |
| Oproep / uitzendwerk | alleen betalen bij werk | onzeker inkomen, weinig bescherming |
| Zzp (opdracht) | geen werkgeverslasten | vrijheid, maar zelf verzekeren |
Gevangenendilemma bij loononderhandelingen
| werkgever ↓ · vakbond → | toegeven | hoge eis |
|---|---|---|
| toegeven | 2% ; 3% | −1% ; 6% |
| laag bod | 3% ; 1% | 0% ; 2% |
Laag bod en hoge eis zijn dominant → 0% ; 2% (staking!), terwijl allebei toegeven 2% ; 3% voor beide beter was.
| bond metaal ↓ · bond bouw → | matigen | hoge eis |
|---|---|---|
| matigen | 5 ; 5 | 1 ; 6 |
| hoge eis | 6 ; 1 | 2 ; 2 |
Hoge eis dominant (6 > 5, 2 > 1) → 2 ; 2 in plaats van 5 ; 5. Oplossing: een centraal akkoord = zelfbinding.
2 van de 10 werknemers zijn lid en betalen contributie: zij betalen de onderhandelingen. Alle 10 krijgen +3%, want de cao geldt voor iedereen: 8 meelifters.
1) noem de daling van de organisatiegraad met getallen · 2) niet-leden profiteren van de cao zonder bij te dragen.
Directie en vakbond van vliegtuigmaatschappij Europlane kunnen elk kiezen voor een harde of een soepele opstelling. Verklaar dat er een gevangenendilemma ontstaat als beide hun dominante strategie volgen. (2p) Examen 2017-I
Uitwerking
De dominante strategie van de directie is “vasthouden aan een laag bod” en van de vakbond “vasthouden aan hoge eisen” (1). Dat levert een uitkomst op die voor beide partijen slechter is dan mogelijk (1).
Cao’s en de arbeidsmarkt
Werkgevers vragen minder arbeid, meer mensen bieden arbeid aan: aanbodoverschot = werkloosheid. Ook mogelijk: meer flexcontracten, zwartwerk of automatisering.
Zie de grafiek bij D8.
Recessie: minder vraag naar arbeid. Korte termijn: het cao-loon blijft € 12: vraag 400.000, aanbod 600.000 → 200.000 werklozen. Lange termijn: nieuwe cao, loon daalt naar € 10 → evenwicht bij 500.000.
Het percentage schoonmakers dat lid is van de vakbond daalt van 30% naar 15%. Leg uit dat er sprake is van meeliftgedrag. 2p
Uitwerking
De organisatiegraad daalt van 30% naar 15% (1). Niet-leden profiteren wel van de cao die de vakbond binnenhaalt, zonder contributie te betalen (1).
Leg uit waarom werkgevers kunnen vragen de cao algemeen verbindend te verklaren. 2p
Uitwerking
De cao geldt dan voor alle werkgevers in de branche, ook voor niet-aangesloten bedrijven (1). Concurrenten kunnen zich dan niet met lagere lonen uit de markt prijzen: een gelijk speelveld (1).
Leg uit hoe een cao-loon boven het evenwichtsloon tot werkloosheid kan leiden. 2p
Uitwerking
Bij een loon boven het evenwichtsloon vragen werkgevers minder schoonmakers, terwijl meer mensen als schoonmaker willen werken (1). Er ontstaat een aanbodoverschot: werkloosheid (1).
Leg uit hoe loonstarheid in een recessie tot werkloosheid leidt. 2p
Uitwerking
Door de cao ligt het loon voor langere tijd vast: het daalt niet als de vraag naar arbeid daalt (1). Bij het oude loon vragen werkgevers minder schoonmakers dan er arbeid aanbieden: werkloosheid (1).
Na drie tijdelijke contracten moet een werkgever een vast contract geven. Noem een voordeel en een nadeel voor werknemers. 2p
Uitwerking
Voordeel: werknemers krijgen sneller zekerheid over werk en inkomen (1). Nadeel: werkgevers laten tijdelijke werknemers na het derde contract juist gaan om geen vast contract te hoeven geven (1).
| bond A ↓ · bond B → | matigen | hoge eis |
|---|---|---|
| matigen | 7 ; 7 | 1 ; 9 |
| hoge eis | 9 ; 1 | 4 ; 4 |
Toon aan dat de bonden in een gevangenendilemma zitten. 2p
Uitwerking
In één oogopslag
| 01 | Cao geldt ook voor niet-leden | meeliften |
| 02 | Algemeen verbindend | gelijk speelveld |
| 03 | Loononderhandeling als dilemma | laag bod ; hoge eis → slechter voor beide |
| 04 | Cao-loon boven evenwicht | werkloosheid |
| 05 | Loonstarheid | loon daalt niet bij minder vraag |
Snap je het? Doe het nu zelf, met de coach erbij.
Je hebt de uitleg gelezen. In de leerroute van de bundel neemt de coach je stap voor stap mee, met bewegende grafieken en een vraag bij elke stap. Daarna oefen je met examenopgaven en een antwoordmodel.
Ook handig: Arbeidsmarkt, stap 5: Vakbonden, werkgevers en de cao →
De leerroutes zitten in de bundel, je opent ze met je inlogcode. Nog geen bundel? Bekijk de bundel · Probeer gratis een leerroute